Πώς η εργοθεραπευτική παρέμβαση διατηρεί την αυτονομία, την ασφάλεια και τη συμμετοχή του ατόμου με άνοια, ανάλογα με το στάδιο της νόσου.
Η ένδυση είναι μία από τις δραστηριότητες που εκτελείται καθημερινά σχεδόν αυτόματα. Το κάθε άτομο επιλέγει τα ρούχα του, τα φοράει, τα κουμπώνει, φοράει παπούτσια και συνεχίζει την μέρα του χωρίς να σκέφτεται πόσες διαφορετικές δεξιότητες απαιτούνται για να ολοκληρωθεί αυτή η διαδικασία.
Γιατί η ένδυση γίνεται σύνθετη στην άνοια;
Για ένα άτομο όμως που ζει με άνοια, η ένδυση μπορεί σταδιακά να γίνει μια σύνθετη δραστηριότητα. Η επεξεργασία των πληροφοριών μπορεί να δυσκολεύει, η μνήμη και η προσοχή να επηρεάζονται, ενώ η ικανότητα οργάνωσης και εκτέλεσης διαδοχικών βημάτων μπορεί να μειώνεται. Έτσι, κάτι που παλαιότερα γινόταν αυτόματα μπορεί να απαιτεί περισσότερο χρόνο, καθοδήγηση ή προσαρμογή.
Μπορεί το άτομο να ανοίξει την ντουλάπα και να μην ξέρει τι να επιλέξει. Μπορεί να πάρει πολλά ρούχα μαζί, να δυσκολευτεί να καταλάβει ποιο φοριέται πρώτο ή να προσπαθεί να φορέσει ένα ρούχο με λάθος προσανατολισμό. Μπορεί ακόμη να γνωρίζει τι θέλει να κάνει, αλλά να δυσκολεύεται να ολοκληρώσει ένα συγκεκριμένο βήμα, όπως το κούμπωμα ενός πουκαμίσου ή το δέσιμο των κορδονιών.
Οι εργοθεραπευτές, όταν αξιολογούν μια τέτοια δυσκολία, το ερώτημα δεν είναι μόνο «αν μπορεί να ντυθεί;». Ενδιαφέρονται περισσότερο να καταλάβουν πού ακριβώς δυσκολεύεται και γιατί. Είναι η μνήμη; Είναι η προσοχή; Είναι η κινητικότητα; Υπάρχει πόνος ή δυσκαμψία; Υπάρχει δυσκολία στην ισορροπία; Είναι τα ρούχα περίπλοκα στη χρήση; Ή μήπως το περιβάλλον προσφέρει περισσότερες πληροφορίες από όσες μπορεί να διαχειριστεί το άτομο;
Αυτή η ανάλυση είναι σημαντική, γιατί η παρέμβαση δεν είναι ίδια για όλους και δεν παραμένει ίδια σε όλη την πορεία της άνοιας.
Αρχικά στάδια: Διατήρηση της ανεξαρτησίας και οργάνωση
Στα αρχικά στάδια, ο στόχος είναι κυρίως να διατηρηθεί η ανεξαρτησία. Το άτομο μπορεί να συνεχίζει να ντύνεται μόνο του, αλλά να χρειάζεται περισσότερο χρόνο ή να εμφανίζει δυσκολίες σε συγκεκριμένα σημεία της διαδικασίας. Σε αυτή τη φάση, η πρώτη σκέψη δεν θα πρέπει να είναι «ας το κάνουμε εμείς για να τελειώνουμε πιο γρήγορα». Αντίθετα, ένας εργοθεραπευτής θα σκεφτεί: «Τι μπορεί να αλλάξει, ώστε να συνεχίσει να το κάνει μόνο του;»
Αν, για παράδειγμα, υπάρχουν κινητικοί περιορισμοί λόγω αρθρίτιδας, Parkinson ή άλλων παθήσεων, μπορεί να αξιοποιηθούν, μετά από κατάλληλη εργοθεραπευτική αξιολόγηση:
Βοηθήματα ένδυσης: Όπως κόκκαλο υποδημάτων με μακριά λαβή ή ο καλτσοφορετής. Το βοήθημα όμως δεν επιλέγεται απλώς επειδή είναι διαθέσιμο. Πρέπει να ταιριάζει στις δυνατότητες του συγκεκριμένου ανθρώπου και να εκπαιδευτεί στη χρήση του με τρόπο ασφαλή και λειτουργικό.
Μερικές φορές, η σημαντικότερη παρέμβαση δεν βρίσκεται στο βοήθημα αλλά στην ίδια την οργάνωση του περιβάλλοντος. Η ντουλάπα μπορεί να γίνει πιο «εύκολη» για το άτομο. Τα συρτάρια μπορούν να οργανωθούν με σταθερό τρόπο και, όταν το επίπεδο αντίληψης το επιτρέπει, μπορούν να χρησιμοποιηθούν απλές ετικέτες ή εικόνες. Μια εικόνα με κάλτσες στο αντίστοιχο συρτάρι ή μια ένδειξη για τις μπλούζες μπορεί να λειτουργήσει ως εξωτερική υπενθύμιση και να μειώσει την ανάγκη ανάκλησης πληροφοριών από τη μνήμη.
Μεσαία στάδια: Απλοποίηση επιλογών και περιβάλλοντος
Καθώς η άνοια εξελίσσεται, συχνά γίνεται δυσκολότερη. Μια γεμάτη ντουλάπα μπορεί να μην προσφέρει πλέον ελευθερία επιλογής αλλά να προκαλεί σύγχυση. Αντί για την ερώτηση «Τι θέλεις να φορέσεις σήμερα;», μπορεί να είναι πιο βοηθητικό να ερωτηθεί το άτομο πιο στοχευμένα, δηλαδή: «Θέλεις το μπλε ή το γκρι παντελόνι;». Με αυτόν τον τρόπο το άτομο συνεχίζει να επιλέγει, αλλά μειώνεται η πολυπλοκότητα της απόφασης.
Η ίδια λογική μπορεί να εφαρμοστεί και στη σειρά των ρούχων:
Σειρά ενδυμάτων: Τοποθέτηση των ενδυμάτων με τη σειρά που θα φορεθούν.
Σταδιακή παροχή: Παροχή ενός ρούχου κάθε φορά.
Απλές οδηγίες: Όταν χρειάζεται καθοδήγηση, είναι προτιμότερο να δίνεται μία απλή οδηγία κάθε φορά, αντί για πολλές πληροφορίες μαζί. Μερικές φορές μάλιστα μια επίδειξη της κίνησης μπορεί να είναι πιο αποτελεσματική από μια μεγάλη λεκτική εξήγηση.
Ο χρόνος είναι ένα πολύ σημαντικό κομμάτι της παρέμβασης. Ένα άτομο με άνοια μπορεί να χρειάζεται περισσότερο χρόνο για να ολοκληρώσει μια δραστηριότητα που παλαιότερα έκανε γρήγορα. Όταν ο φροντιστής βιάζεται και αναλαμβάνει αμέσως, η διαδικασία μπορεί πράγματι να ολοκληρώνεται πιο γρήγορα, αλλά χάνεται μια σημαντική ευκαιρία συμμετοχής.
Προχωρημένα στάδια: Ασφάλεια, άνεση και μικρές πράξεις συμμετοχής
Η επιλογή των ρούχων είναι επίσης σημαντική. Ρούχα πολύ στενά ή με σύνθετα κουμπώματα μπορεί να δυσκολέψουν τη διαδικασία ή ακόμη και να προκαλέσουν δυσφορία και εκνευρισμό.
Επιλογή ρούχων: Σε αρκετές περιπτώσεις μπορούν να προτιμηθούν άνετα ενδύματα με εύκολα κουμπώματα, όπως φερμουάρ, Velcro ή άλλα συστήματα που ανταποκρίνονται καλύτερα στις δυνατότητες του ατόμου. Δεν υπάρχει όμως ένα «ιδανικό ρούχο» για όλους. Αυτό που είναι εύκολο για έναν άνθρωπο μπορεί να είναι δύσκολο για κάποιον άλλον.
Ένα στενό άνοιγμα στον λαιμό, για παράδειγμα, μπορεί να προκαλεί δυσφορία σε ένα άτομο και να οδηγήσει σε άρνηση να φορέσει ένα συγκεκριμένο ρούχο. Είναι εύκολο τότε να πούμε «δεν θέλει να ντυθεί». Είναι χρήσιμο να αναλογιστούν οι επαγγελματίες: «Τι είναι αυτό που δυσκολεύει τη δραστηριότητα;»
Ίσως είναι το ρούχο. Ίσως είναι ο πόνος. Ίσως είναι η θερμοκρασία. Ίσως είναι η δυσκολία κατανόησης της οδηγίας. Ίσως το άτομο απλώς χρειάζεται περισσότερο χρόνο.
Όσο η άνοια προχωρά, η υποστήριξη που μπορεί να χρειάζεται το άτομο αυξάνεται. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι σταματά και η συμμετοχή. Ακόμη και όταν ο φροντιστής χρειάζεται να αναλάβει το μεγαλύτερο μέρος της ένδυσης, μπορεί να αφήσει στο άτομο να εκτελέσει μια μικρή ενέργεια που εξακολουθεί να μπορεί να κάνει: να περάσει το χέρι στο μανίκι, να τραβήξει το φερμουάρ, να φορέσει ένα ρούχο ή να επιλέξει ανάμεσα σε δύο επιλογές.
Μπορεί αυτή η πράξη να φαίνεται μικρή. Για το άτομο όμως έχει σημασία.
Στα πιο προχωρημένα στάδια, η ασφάλεια αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία, ιδιαίτερα όταν υπάρχει αστάθεια ή αυξημένος κίνδυνος πτώσης:
Θέση ένδυσης: Η ένδυση μπορεί να γίνεται σε σταθερή καθιστή θέση, όταν αυτό είναι κατάλληλο για το άτομο, ώστε να περιορίζεται η ανάγκη διατήρησης της ισορροπίας κατά τη διάρκεια της διαδικασίας.
Περιβάλλον: Χρειάζεται να αξιολογείται συνολικά το περιβάλλον και ο τρόπος με τον οποίο πραγματοποιείται η δραστηριότητα.
Τα ρούχα ως κομμάτι της προσωπικής ταυτότητας
Τα παπούτσια αποτελούν επίσης σημαντικό μέρος της παρέμβασης.
Επιλογή υποδημάτων: Όταν υπάρχουν δυσκολίες με τα κορδόνια, μπορούν να εξεταστούν λύσεις όπως Velcro ή ελαστικά κορδόνια, εφόσον το συγκεκριμένο υπόδημα εφαρμόζει σωστά και είναι ασφαλές. Στόχος δεν είναι να επιλεχθεί απλώς το πιο εύκολο παπούτσι, αλλά το κατάλληλο παπούτσι για τον συγκεκριμένο άνθρωπο, λαμβάνοντας υπόψη την ισορροπία, τη βάδιση, την εφαρμογή και τις ιδιαίτερες ανάγκες του.
Κάλτσες: Η άνετη εφαρμογή είναι σημαντική και χρειάζεται προσοχή σε περιπτώσεις όπου υπάρχουν προβλήματα κυκλοφορίας ή οίδημα. Μια φαινομενικά μικρή λεπτομέρεια μπορεί να επηρεάσει την άνεση και τελικά τη συνεργασία του ατόμου στη δραστηριότητα.
Υπάρχει όμως και μια άλλη πλευρά της ένδυσης που συχνά ξεχνιέται. Τα ρούχα δεν είναι απλώς αντικείμενα που πρέπει να φορεθούν. Είναι κομμάτι της προσωπικής ταυτότητας κάθε ατόμου. Ο τρόπος που ντύνεται, τα χρώματα που προτιμά, ένα αγαπημένο πουκάμισο, ένα συγκεκριμένο φόρεμα ή μια συνήθεια που ακολουθεί για χρόνια αποτελούν μέρος της ιστορίας του.
Γι’ αυτό η εργοθεραπευτική παρέμβαση δεν θα πρέπει να επικεντρώνεται μόνο στην αποτελεσματικότητα. Ένας εργοθεραπευτής ενδιαφέρεται να νιώσει το άτομο ότι συμμετέχει, ότι έχει επιλογές και ότι εξακολουθεί να έχει έναν ρόλο στη δική του καθημερινότητα.
Συμπέρασμα
Η άνοια αλλάζει τις δυνατότητες του ανθρώπου και μαζί με αυτές, χρειάζεται να αλλάζει και ο τρόπος με τον οποίο το άτομο υποστηρίζεται. Στην αρχή μπορεί να χρειάζεται ένα βοήθημα ή μια καλύτερη οργάνωση της ντουλάπας. Αργότερα μπορεί να χρειάζονται λιγότερες επιλογές, οπτικές ενδείξεις και απλές οδηγίες. Σε πιο προχωρημένα στάδια μπορεί να απαιτείται περισσότερη φυσική βοήθεια και μεγαλύτερη έμφαση στην ασφάλεια και την άνεση.
Η παρέμβαση, επομένως, δεν είναι στατική. Ακολουθεί τον άνθρωπο και τις ανάγκες του.
Στην εργοθεραπευτική παρέμβαση, στόχος είναι να δημιουργούνται οι κατάλληλες συνθήκες, ώστε ο άνθρωπος να συνεχίζει να συμμετέχει όσο περισσότερο μπορεί. Η αυτονομία μπορεί να σημαίνει ότι δίνεται ο απαραίτητος χρόνος, η σωστή βοήθεια, η δυνατότητα επιλογής και ένα περιβάλλον που επιτρέπει στο άτομο να συνεχίζει να συμμετέχει στην ζωή του, παρόλο που μπορεί να χρειάζεται βοήθεια στην καθημερινότητά του.
Μαντζιώρου Μιχαλίτσα Εργοθεραπεύτρια Instagram: @playergogr
Πηγές
NICE. Dementia: assessment, management and support for people living with dementia and their carers (NG97). NICE Guidelines
Bennett, S. et al. Occupational therapy for people with dementia and their family carers provided at home: a systematic review and meta-analysis. PubMed
Alzheimer’s Society. Getting dressed and changing clothes. Alzheimer’s Society
Alzheimer’s Society. 10 ways to make dressing easier for people with dementia. Alzheimer’s Society
National Institute on Aging. Alzheimer’s Caregiving: Bathing, Dressing, and Grooming. National Institute on Aging
0
20
20
